Vân Canh tài hoa và văn hiến

Vân Canh từ xa xưa, mọi người biết đến đó là một vùng quê giàu truyền thống văn hóa, hiếu học và khoa bảng, có nếp sống văn minh, thanh lịch mang đậm đà bản sắc Thăng Long – Hà Nội ngàn năm văn hiến. Nơi đây chính là một trong “Tứ danh hương: Mỗ-La-Canh-Cót” của đất kinh kỳ Thăng Long xưa.

Tổng Hương Canh xưa có hai xã là Hương Canh và Vân Canh, gồm tất cả 7 làng Canh. Đây là một vùng đất cổ, các làng Canh đều được gọi theo Nôm là kẻ Canh, cư dân đến sống ở đây ít nhất cũng từ đầu công nguyên. Theo bản Ngọc Phả do Đông các đại học sỹ Nguyễn Bính soạn, từ đời Vua Hùng thứ XVIII, ông Phan Tây Nhạc đã từ Châu Ái (Thanh Hóa) ra vùng Canh cư ngụ. Sau ông có theo Tản Viên Sơn Thánh đi đánh quân Thục, nên được Vua Hùng gả cháu gái và cho phong ấp ở vùng Canh. Đây là một vùng quê cổ kính, văn hiến.

Truyền thống khoa bảng

Vân Canh là một vùng đất khoa bảng nổi tiếng. Ở làng Kim Hoàng, người đỗ đầu tiên là ông Trần Hiền sinh năm 1684, tiến sỹ khoa Quý Sửu 1733 đời Lê Thuần Tông. Trước đó, năm 25 tuổi, ông đã đỗ Hương cống, mở trường dạy học và có khá đông học trò. Khoa thi Quý Sửu 1733, cùng đỗ Tiến sỹ với Trần Hiền còn có 3 học trò của ông là Trần Mô, Trần Đồng và Trần Danh Tiêu. Sau khi đỗ, Trần Hiền làm quan đến chức Hàn lâm viện Đãi chế. Hơn 30 năm sau, cháu nội Trần Hiền là Trần Bá Lãm (1758-1815) đỗ Tiến sỹ khoa Đinh Mùi 1787, đời Lê Mẫn Đế, sau làm quan tới chức Lại khoa cấp sự trung, rồi Đốc đồng xứ Hải Dương, hàm Đông các Đại học sỹ. Một vị khoa bảng của Kim Hoàng nữa là Lý Trần Quán, đỗ Tiến sỹ khoa Bính Tuất 1766 đời Lê Cảnh Hưng, làm quan tới chức Hiến sát xứ Hải Dương, Hiệp trấn Sơn Tây. Lý Trần Quán là một tác gia có tiếng đương thời, để lại cho đời tác phẩm Thiên Nam liệt khoa hội tuyển và một số thơ văn khác. Em ruột Lý Trần Quán là Lý Trần Dự, đỗ Tiến sỹ khoa Kỷ Sửu 1769 đời Lê Cảnh Hưng, làm quan đến chức Đốc đồng Lạng Sơn, Hàn lâm viện Đãi chế. Ngoài các vị đại khoa, đất Vân Canh còn 31 người đỗ Hương cống. Trong đó có ông Trần Ánh, cùng 3 con là Trần Hiếu, Trần Diễn, Trần Trí, đều đỗ Hương cống; và Tiến sỹ Trần Bá Lãm có con trai là Trần Tùng và con Trần Tùng là Trần Đĩnh đều đỗ Hương cống…

Truyền thống khoa bảng và văn hóa của người vùng Canh làm cơ sở cho truyền thống cách mạng. Tháng 10.1929, các tổ Nông hội đầu tiên của cả vùng ra đời tại đây, rồi dấy lên các cuộc đấu tranh lớn chống thực dân. Những chiến sỹ cách mạng ở địa phương đã mở trường Hứa Do, thu hút nhiều thanh thiếu niên vào trường cách mạng. Năm 1943, Hội truyền bá quốc ngữ được thành lập do nhà văn Trúc Khê Ngô Văn Triện là Hội trưởng, đặt tại trụ sở trường Hứa Do. Từ ngày 26.11-3.2.1946, tại một căn gác nhỏ thuộc thôn Hậu Ái Xã Vân Canh Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các đồng chí Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp đã đến sống và làm việc và đã có quyết định nhiều việc lớn, chuẩn bị kháng chiến lâu dài…

Ngày nay, truyền thống tài hoa và văn hiến của vùng quê này lại được tiếp nối với nhiều trí thức, văn nghệ sỹ tài năng, danh tiếng như nhà sử học Văn Tân, Giáo sư y khoa Nguyễn Tài Thu, họa sỹ Bùi Xuân Phái

0912071911